دده قورقود لئکسیکاسی حاققیندا مولاحیظه لر
 
دکتر فیروز رفاهی

" کیتاب دده قورقود" داستانی آذربایجان خالقینین مدنیت عالمینین أن پارلاق اولدوزو و دونیا أدبیاتی اینجیلریندن بیریدیر. «دده قورقود» تاریخین گرگین و چتین آنلاریندان کئچرک بیزه گلیب چاتیبدیر. بو داستان خلق قهرمانلیغی روحوندا یارادیلمیشدیر. «دده قورقود»- داکی أرلر، خاتونلار آلا سئیوانلی چادیرلاردا یاتیر، بدؤی آتلارا مینیر، جنگاورلییی بؤیوک أردم ساییرلار. اونلار یالان دانیشماغی آلچاقلیق بیلیر و عادت-عنعنعه لرینی جان-باشلا قورویورلار. داستان قهرمانلاری ، بو بویلاردا ، سؤزون أصل معناسیندا ایگیدجسینه ووروشور، سئویشیر و یاشاییرلار.
19-نجو عصره قدر علم عالمینه تانیش اولمایان بو اثر ایلک دفعه فلئیشئرین حاضیرلادیغی "Catalogus codicum manuscriptrum orientlum Bibliothecae Dresdensis,  نؤمره ( Ea 86) ایله داخیل اولور.  بو محتشم ألیازمانین آدی همین کاتالوقدا « کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان» کیمی قئیده آلینیر. ألیازمانین بیرینجی صحیفه سیندکی «تاریخ وفات احمد پاشا 993» قئیدینه گؤره، بو نادر ألیازما  16-نجی عصر آبیده لری سیراسینا داخیل ائدیلیر.
1815-نجی ایلده آلمان عالیمی دیتس ألیازمادان بئرلین کیتابخاناسی اۆچون بیر کپی نوسخه آلیر[1]. دیتس بیر اثرینین ایکینجی جیلدینده (ص. 339) بو ألیازمادان "تپه گؤز" داستانینی آلمان دیلی ترجمه سیله چاپ ائدیرمیشدیر[2].
1859-نجو ایلده تئودور نولدکه اثرین بیر حیصه سینی روسجایا ترجمه ائدیر، لاکین ألیازمانین اوخونوشوندا چتینلیک چکدییی اۆچون بو ایشدن أل چکیر.
روس شرقشناسی ولادیمیر بارتولد (1896-1930) 1890-نجی ایلدن بو أثره ماراقلاندی و  1894-نجو ایلده «Zapiski vostoçnovo atdeleniyeimpertorskovo arkeologiçeskovo obşestva»  مجموعه سینین[3] 8 ،11 ،12 و 15-نجی جیلدلرینده 1، 2 ،3 ، 5 -نجی بویلاری روسجایا ترجمه ائتمیشدیر. او، بوتون أثرین ترجمه سینی 1922 نجی ایلده باشا چاتدیردی. سونرالار اونون آرشیوینده تاپیلان بۆتون بویلارین ترجمه سی حمید آراسلی و محمد حسین طهماسیبین یاردیمی ایله 1950-نجی ایلده نظامی آدینا ادبیات انستیتوتو طرفیندن نشر اولونور[4]. همین ترجومه یه آکادمیک یاکوبوفسکی بیر موقدیمه یازمالی ایدی کی، اونون اولومو بو ایشی مومکن ائتمه دی. سونرالار 1962-نجی ایلده ژیرمونسکی همین ترجومه نی یاکوبوفسکینین ایضاحلارین علاوه سی ایله موسکودا نشر ائتدیردی[5].
1332 -نجی هجری ایلده کلیسیلی معلم رفعت بئرلین نوسخه سی أساسیندا اثری عرب الیفباسی ایله نشر ائتدیریر[6]. بو نشردن سونرا تۆرک دیللی خالقلارین بو آبیده یه دیقتی آرتیر. کلیسیلی معلم رفعت بیر پارا سؤزلری اوخویا بیلمیر و اونلاری سورغو ایشاره سی ایله گؤستریر. بو نشردن سونرا تۆرکیه ده اثر موختلیف ایللرده نشر اولونور. لاتین ألیفباسی ایله ایلک نشری 1938-نجی ایلده اورهان شایق گؤکیای طرفیندن حاضیرلانیبدیر. اورهان شایق سونرالار 1973-نجی ایلده اثرلری موکمل شکیلده ، گئنیش بیر گیریش سؤزو ایله نشر ائتدیریر.
1950-نجی ایلده ائتوره روسسی «دده قورقود»-ون ایکینجی یئنی بیر ألیازماسینی واتیکان کیتابخاناسیندا تاپیر. بو یئنی ألیازمادا یالنیز آلتی بوی وار (درسدن نوسخه سیندکی 1،2،3،4،7،12 بویلار). روسسی 1952-نجی ایلده واتیکان نوسخه سینی گئنیش بیر گیریش سؤز ایله چاپ ائدیر[7].
اثرین دیلینه گلینجه بۆتون تدقیقاتچیلار بو آبیده نین آذربایجانجا یازیلدیغینی گؤستریرلر. تۆرک عالیمی محرم ائرگین یازیر:" دده قورقود کیتابی بیر کره آذری صحنه سینین اثریدیر. ایچینده کئچن یئر و قوم آدلاری بونو آچیخچا گؤسترمکددیر. فقط بو گون یانی سیرا اثرین دیلی ده بو صحنه نین دامغاسینی داشیماقدادیر. داها  14-نجو عصرده قاضی برهان الدینده بلیرتیلرینی گؤردویوموز آذری تۆرکچه سی دده قورقوددان آرتیق بلیرلی بیر حالا ، أله توتولور بیر حالا گلمیش بولونماقدا، بویله جه اثرین دیلی کندی جغرافیاسینا و ائتنیک دورومونا تامامیله اویغون دوشمکددیر. آشاغیدا قرامئرینی اینجه لرکن اثرین دیلینین نئجه آذری تۆرکجه سی طرفیندن اولدوغونو یاخیندان گؤسترجییز"[8]. پروفسور ائرگین سونرالار اثرین دیلی حاققیندا یازیر:" بو گون آذری ساحه سینده دده قورقودون دیلینه أن یاخین آغیز(لهجه) دده قورقود کیتابینداکی جغرافی ساحه نین اورتاسینا یاییلمیش بولونان ترکمه – قاراپاپاق آغیزیدیر"[9]. حمید آراسلی دده قوقودون آذربایجاندا ایلک نشرینین اؤنسؤزونده یازیر: »دده قورقود» کیتابیندا اولان کلمه لرین آرخاییزم و تئکستین یانلیشلیغی ایله ایضاح ائدیرلر. بو هئچ ده بئله دئییلدیر. اثر صرف آذربایجان دیلینده یازیلدیغی اۆچون بیر چوخ تدقیقاتچیلار بو اثرین تئکستینی دوغرو اوخویا بیلمدییی کیمی، آکادمیک بارتولد دا ، اؤزونون اعتیراف ائتدییی کیمی، چوخ ایفاده و کلمه لرین معناسینی آنلایا بیلممیشدیر. معلم رفعت ایسه هر بیر آذربایجانلینین بیلدییی عادی کلمه لری بئله یانلیش حئساب ائدیب، معناسینی آنلاشیلمادی دئیه گؤسترمیشدیر[10]. ج. لئویس بو بارده یازیر: "متنین دیلینه گلدیکده ،او، آذری آذربایجان تۆرکجه سینین خصوصیتلرینی بیر پارا غرب دیل خصوصیتلری ایله برابر اؤزونده عکس ائتدیریر. بو، خصوصیت، غرب خصوصیتلری، أساسن واتیکان نوسخه سینده گؤزه دییر. تئکستین کؤکو آذربایجانلیلارلا تۆرکلرین دیل دیفرئنسیاسیندان داها قاباقلارا گئدیب چیخیر"[11]. دمیرچیزاده "«کیتاب دده قورقود» داستانلارینین دیلی" آدلی اثرینده دوغرو اولاراق گؤستریر کی، دده قورقود داستانلارینی 12-9 نجی عصرلر آراسیندا آذربایجاندا عوموم خالق آذربایجان دییلینده آذربایجانلی دده لر،اوزانلار یاراتمیش و یایمیشلار.چوخ گومان کی،تقریبن بو دؤورده همین داستانلار توپلانیب،  یازییا گۆچورولوب «کیتاب دده قورقود» دۆزلمیشدیر[12].
اثرین یازیلما تاریخی حاققیندا دا موختلیف فیکیرلر سؤیله ییرلر. فلئیشئر احمدپاشانین اؤلوم تاریخینه ایستیناد ائدرک اثری 16-نجی عصره عاید ائدیبدیر. محرم ائرکینه گؤره، داستان 15-نجی عصرین ایکینجی یاریسیندا یازیلیبدیر. ائرگین یازیر:" دده قورقود کیتابینین یازیلیش تاریخی بللی اولماماقلا برابر بونون 15-نجی عصرین ایکینجی یاریسیندان أوول اولمادیغی محققدیر. بوتون دلیللر بو اثرین 15-نجی عصرین سونلارینین، بلکه ده 16-نجی عصرین باشلارینین محصولو اولدوغونو گؤسترمکتدیر. حتا بو یازیلیشین 16-نجی عصرین ایکینجی یاریسینا چیخماق ائحتیمالی دا واردیر"[13].   فاروق سومئر «اوغوزلار» اثرینده قئید ائدیر کی، تئرمینولوژی باخیمدان بو اثر (دده قورقود کیتابی) 16-نجی عصرین ایکینجی یاریسیندان قاباق یازیلا بیلمز[14]. جفری لئویس تۆرک عالیملرینین فیکرینی قبول ائدیر و قئید ائدیر کی، اثرین 16-نجی عصردن قاباق یازیلماسی ایمکانسیزدیر[15]. ایرانداکی تدقیقاتچیلار آذربایجان عالیملرین فیکری ایله راضیلاشیرلار. صمد بهرنگی " داستان دمرول خودسر" آدلی مقاله سینده گؤستریر کی، بو اثرین 9-نجو عصردن سونرا یارانماسینی ایرلی سورن عالیملرین فیکری دۆزگون دئییلدیر[16]. آکادمیک بارتولد اثرین یازیلماسینی 14-نجو عصرین أوللرینه عاید ائدیر. اورهان شایق گؤکیای واتیکان نوسخه سینین اؤزرینده یازیلان وفات تاریخینه گؤره، اثرین 16-نجی(هجری 956) اورتالارینا عاید اولدوغونو گؤستررک ایدعا ائدیر کی، درسدن نوسخه سی بوندان سونرا (هجری 993) یازیلا بیلر[17].  حمید آراسلی یازیر:" دیقتلی موشاهیده آیدینلاشدیریر کی، درسدن نوسخه سی هر هانسی بیر أسکی نوسخه دن گؤچورولموشدور. لاکین کاتب اوُزونو گؤچودویو نوسخه نی ایملاجا موعاصیرلشدیرمیه جهد ائتدییی کیمی باشا دۆشه بیلمدییی کلمه لری ده بعضن موعاصیرلشدیریبدیر، 15-نجی عصر ادبی دیل خصوصیتلرینه اویغونلاشدیرمیشدیر"[18]. ژیرمونسکی ده بارتولدا ایستیناد ائدیر و نوسخه نین یازیلیشینی 14-نجو عصره عاید ائدیر. محمد حسین طهماسیب گؤستریر کی، " نهایت، بو دیل (آذربایجان دیلی) او دیل ایدی کی، 11-9 نجو عصرلرده «کیتاب دده قورقود» کیمی مونومئنتال بیر ائپوسون یازیلی آبیده سینه مالیک ایدی"[19]. پروفسور ائلبروس عزیزوف بیر مقاله سینده گؤستریر کی، «کیتاب دده قورقود» -ون  بیری 15، او بیری 16-نجی عصره عاید ایکی ألیازماسی بیزه گلیب چاتمیشدیر. لاکین بو دؤور یازیلی آبیده لری ایله اویوشماماسی اؤزلویونده بیر سیرا مسأله لری آیدینلاشدیریر و بعضی سواللار دوغورور"[20]. پروفسور توفیق حاجییئفین فیلولوژی قناعتی بئله دیر کی، حادیثه لر 12-9 نجی عصرلره اویغوندور و داستان 13-10 عصرلرده یارانمیشدیر[21]. شامیل جمشیدوف ایسه بیر مقاله سینده  یازیر: «متنین یازیلما، گؤچورولمه تاریخی ایسه أن گئجی 15-نجی عصره عاید ائدیله بیلر»[22].
گؤروندویو کیمی،اثرین تاریخی حاققیندا آذربایجان و تۆرکیه عالیملری آراسیندا باخیشلار موختلیفدیر. گؤستریلن فیکیرلره گؤره، «کیتاب دده قورقود» 16-10 عصرلر آراسیندا یارانمیشدیر. لاکین بو تاریخلرین چوخو یالنیز متنه أساسلانیر و تخمینیدیر.
من باکیدا « کیتاب دده قورقود و موعاصیر آذربایجان لهجه لری» دیپلم ایشی (پایان نامه) یازماق اوچون ( 1985 ایلده) دفعه لرله درسدن نوسخه سینی نظردن کئچیرمک و نهایت گؤچورمییه تشبوث ائتدیم. بو پروسئسده ماراقلی بیر فاکتلا قارشیلاشدیم. درسدن نوسخه سینین یازیلما تاریخی همین نوسخه نین سون صحیفه سینین قورتاراجاغیندا قئید اولونموشدور. لاکین بو یازی ایندییه قدر کیمسه نین نظرینی چکممیشدیر. گؤرونور کی، بو یازمانین ناخیشلار آراسیندا اولماسی، عومومیتله، بزک-ناخیشلارینا اوخشاماسی دیقتی یاییندیرمیشدیر. دیگر طرفدن، تاریخین ،عنعنه دن کنار، یوخاریدان آشاغییا یازیلماسی دیقتی چکممیشدیر.  همین یازیدا باشدا عربجه «تمت» یازیلمیشدیر. «تمت» سؤزونون باش حرفلرینین نقطه لری بیر آز سولا ساری یازیلیبدیر. بورادا «ت» حرفینین اؤزرینده بیر نقطه آزدیر کی، بو دا متن قرافیکاسی اۆچون غئیری عادی بیر حال دئییلدیر. بو سؤز آذربایجانجا-"قورتاردی" دئمکدیر. بو سؤزون آشاغیسیندا شاقولی شکیلده أول «4» سونرا«6» و أن آشاغیدا دا«6» یازیلیبدیر. بئله یازی دا دستخط خصوصیتی داشیییر و عنعنه ده بیر آز فرقلیدیر. دئملی، یازی هجری تقویمی ایله «466» قئید اولونوبدور. بو فاکتین أساسیندا دئمک اولار کی، اثر  1074  -نجی ایلده یازییا گوچورولوبدور[23].  بو، او دئمکدیر کی، «کیتاب دده قورقود» هله لیک آذربایجان دیلینین ایلک یازیلی آبیده سی ساییلمالیدیر.
همین ایللرده شامیل جمشیدوف «دده قورقود» داستانی ایله دوکتورا تزی یازیر و ایکینجی دفعه او همین اثرین سونوندا اولان یازینی «446»-نجی ایل کیمی اوخویور. اونون اوخودوغو تاریخ  ایله منیم اوخودوغوم تاریخ آراسیندا ایکیرمی ایل فرق گؤزه چارپیر. آنجاق منم فیکریمجه بو تاریخ بئله اولسایدی اوندا ماحمود کاشغری اثرینی حاضییرلایارکن مطلق بو کیتابدان خبری اولاردی. چونکی او اثرینی حاضیرلاماق اوچون 1072-نجی ایله قدر الده اولان و موختلیف تورک طایفالارینا منسوب اولان اثرلری موطالیعه اتمیشدی. حتا، او ، اثرینده اوغوز طایفاسینا چوخ أهمیت ویریردی و اونولارین دیلینی أن تمیز لهجه ساییر.
«دده قورقود» داستانینین تاریخیلیک مضمونونو اونون دیلیندن ده آشکار ائتمک اولار. بو حاقدا یازلان آذربایجان عالیملری و او جومله دن دمیرچی زاده و توفیق حاجی یفین فیکیرلرینه أساسن اثرین 9-11 جی میلادی ایللر آراسیندا یازیلماسی دیقته لایقدیر. تورکییه عالیملری اثری 15-جی عصرین محصولو حئساب ائتدیگی حالدا آذربایجان عالیملری اثرین دوغرودان دا 11-جی عصیرده یازیلماسینی تاکید ائدیرلر.
بیز متنین مضمونوندا اولان بیر نئچه دیل خوصوصییتینه ایشاره ائتمک ایسته ییریک. بو ممطلب تاریخیلیک باخیمیندان اثری أهمییتینی داها دا آرتیر. بیرینجیسی اثرین پوئتیک اوزه لیگیدیر. أدبیات تاریخیمیزدن آیدیندیر کی، ایسلامدان سونرا آذربایجان شعیری عرب و فارس شعیرین تاثیری آلتیندا عروض قالیبلرینه مئیل گوستریر و ایسلامدان سونرا یارانان اثرلرین هامیسی عروض فورماسینی ایشلدیر(بارماق ساییندا اثر هئجا وزنی ایله یازیلیر). آنجاق «دده قورقود» داستانینین دیلینده بیز عروض قالیبینه راست گلمیریک و اورادا اولان بوتون شعیر نومونه لری هئجا قالیبی ایله یازیلیبدیر. 15-جی اثره قدر ( تورکییه  عالمیلرین فیکرینجه دده قوردون یازیلما تاریخی) بیزیم کیفایت قدر عروض قالیبینده اثرلریمیز وار. اوندا نئجه اولار کی، متینده بیر دنه ده اولسا عروض قالیبی یوخدور. بونون تکجه ایزاهی اودور کی، 15-جی عصیرده هانسی سا کاتیب بو اثری اوریجینال بیر ألیازمادان کوچوردوب و متنه صادیق قالاراق اونو اولدوغی کیمی کوچوردوبدور. کاتیب بو ایشینده یالنیز بیر پارا سؤزلری یئنیلشدیریب و اونون دؤورو اوچون أسکی ساییلان سؤزلری یئتیلری ایله دییشیبدیر.
ایکینجی بیر دورومدا بیر پارالئل سؤزلرده موشاهیده ائدیریک. بیزیم دیلیمیزده بئله بیر خوصوصیت وار کی، بیز آلینما سؤزلری  بیردفعه لیک دیلیمیزه داخیل ائتمیریک. بلکه اونو اوزون مودت عینی معنالی سؤز ایله پارالئل شکیلده ایشلدیریک کی، ائشیدن اونو راحاتجاسینا آنلاسین. سونرا أسکی سؤزو آتیب و یئنی دیلیمیزه گیرن سؤزو تک باشینا ایشله دیریک. بو تیپلی سؤزلری «دده قورقود»-دا موشاهیده ائدیریک. بورادا وارماق-کتمک ، قیزیل-آلتون، ییغماق-درمک، زاریلق ایلمک-آغلاماق، آغلاماق-بوزلاماق، تیخا-باسا، طوی-دوکون، یکت-جلاسون، ساغ-اسن کیمی لکزیک پارالئل سؤزلرله یاناشی یازی-یابان، پیر-قوجا، عقلم-اوصم ، تاری-تعالی، آغیرلاماق-عزیزلمک مورکب پارالئل سؤزلره راست گلیریک. بونلارین آراسیندا بوگونده دیلیمیزده ایشلک اولان زاریلداماق فعلی اؤزه ل گؤسترمه لییک. بو فعل سونرالار «زاری کردن» فورماسیندا فارس دیلینه کؤچموش آنجاق چاغداش دیلیمیزده معناسی دارالیب و گنیش معنادا یئرینی آغلاماق فعلینه ویرمیشدیر. یازی سؤزو عرب سؤزو اولان یبان ایله یئربه یئر اولموش و یازی جوغرافی آد کیمی بوگون قره یازی چوللری آدیندا موحافیظه اولموششدور. ماراقلی پارالئل سؤزلردن بیری ده «تای»دیر. بو سؤز همین دؤورده فارس دیلینه پارالئل فورماسیندا هم-تای اولاراق نوفوذ ائتمیش و اوز دیلیمیزده غریبسمیشدیر. بوگون تای-توش سؤزونده موحافیظه اولسادا تای معناسی أدبی دیلیمیزده دارالیبدیر.
نهایت اثرین دیلینده اولان آلینمالار دا تاریخیلیک باخیمیندان اشکار-آیدین ایزلری اوزونده عکس ائتدیریر. فارس دیل و ادبیات موتخصیصلرین فیکیرینجه 7-9 نجو عصیرلرده جاری فارس دیلی دری دیلینین گوجلو تاثیری آلتیندا قالیر. بو دؤور همان دؤودور کی، فارسجا ایزاهلی سؤزلوکلر اورتایا چیخیر . چونکی دؤورون ادیبلری دری سؤزلرینی راحات باشا دوشموردولر. بوندان علاوه همین دؤروده فارسجا-تورکجه لوغتلرده یازیلماغا باشلاییر. دری سؤزلرین مفهومونا دیقت ائده نده گؤروروک کی، اونلار فارس دیلینده و فارس دیلی تاثیرینده اولان باشقا دیللرده ده بیر دالغا یارادیر. اورنک اولاراق بیزیم بو یاخینلاردا تدقیق ائتدیگیمیر "وسیله القاصد الی احسن المراصد" ده آپاردیغیمیز موشاهیده گؤستریر کی، او دؤورده فارس دیلینده اولان سؤزلرین چاغداش دیل ایله موقایسه ده اونلارین 80 فایضینی باشا دوشمک چتیندیر، حالبوکی همین دؤور تورک سؤزلری ایله چاغداش تورک سؤزلری 95 فایضی اوخشاردیر و قالان بئش فایضده معنا دارالما، معنا گئنیشلنمه ، أسکیلشمه  و آلینما سؤزلرین تاثیرینه دوشمه سی نتیجه سینده دییشیلیر. «دده قورقود» دیلینده اولان آلینما سؤزلر تدقیق اولونوبدور. اونلارین سیاهیسیی ده حاضیرلانیبدیر. أساسن، دئمک لازیمدیر کی، بو ایشلرین هامیسی تصویری کاراکتئر داشیییر و عالیملریمیز یالنیز آلینما اولانلاری تصویر ائدیبلر. همین سؤزلرین تطبیقی تحلیلی و تاریخیلیک و سئماسیولوژیک آراشدیرماسی لنگیییر. بیز بورادا بیر حالینا ایشاره ائتمگی اویغون گؤروروک. کیتابین دیلینده اولان آلینمالار هجری بئشینجی عصره قدر دیلیمیزه دانیشیق دیلیندن گئچن آلینمالاری ائحتوا ائدیر. 15 نجی میلادی عصیرده (9-نجی هئجری) اولان آلینمالارین چوخو یازی یولو ایله دیلیمیزه داخیل اولوب و بدیعی اثرلرده ایشکدیر. 5 –جی عصیرده فارس دیلینه اوتورموش سؤزلر یئرینی دری سؤزلره وئریر ، آنجاق تورک دیلینده اونلار اولدوغو کیمی قالیر . مثلن، کوزه (افرنجه)، یتیم (اخکوجه)، تیرک//دیرک (پالار)، میت (تاز)، محشر (دوشا)، غوغا (کنبوره)، خربزه (سفج) . بو میثاللارین چوخلاتماق چتین دگیل. آنجاق بو اینجه مطلب دیقنیمیزی چکمه لیدیر کی، 15-نحی عصیرده یازلان بیر داستان گرگ همین دؤوره مخصوص اولان آلینمالاری دا اؤزونده عکس ائتدیرسین و بیز بو نؤکته نی «دده قورقود»-ون دیلینده موشاهیده ائتمیریک. چونکی بو اثر یوز ایللر بویو  کئچمیش بیر دؤورون اثریدیر و همین دؤورون دیل خصوصییتلرینی (آلینما سؤزلرینده) آشکار عکس ائتدیریر.
 
 
 
 
 
 
 
 
 



[1] ِDiez H.F.  Denkmurdigkeiten von Asien in Kuensteu und Wissenschaften, Bd. I-II. Berlin , 1811-1815
[2] . آراسلی حمید، "کتاب دده قورقود" حاققیندا، کیتابی دده قورقود، باکی،1939، ص.5
[3] . Рукопись хранится в архиве АН СССР (Ленинград): ф.68, оп.1, № 183. Она состоит из «Введения» (лл. 1-49) и «Перевода» (лл. 1-209).
[4] . دده قورقوت، ترجمه ائدن ولادیمیر بارتولد ، باکی، 1950،

[5] . Книга моего деда Коркута в переводе В. В. Бартольд исторический комментарий А. Ю. Якубовский , М.Л. 1962

[6] . Rifat. Kilisli Muallim. Kitab-i Dede Korkut. Istanbul, 1332 (1916).
[7] . باخ: Rossi E. Il. «Kitab-i Dede Qorqut». Racconti epico cavallereschi del Turem Oguz Tradotti e annotati con «Facsimile» del Ms. Vat. Turco 102, Citta del Vaticano, 1952.
[8] . یئنه اورادا، ص. 19 آ
[9] . ائرگین محرم، دده قورقود کیتابی، 2-نجی جیلد،اندکس-قرامئر،آنکارا،1963، ص. 355
[10] . آراسلی ح.، "کیتاب دده قورقود" حاققیندا، ص.22
[11] . ج. لئویس، گؤستریلن اثری، ص.22
[12] . دمیرچیزاده ،"کیتاب دده قورقود" داستانلارینین دیلی، باکی،1959،ص.11
[13] . ائرگین محرم،کیتاب دده قورقود،2-نجی  جیلد قرامئر-اندکس،آنکارا،1997، ص350
[14] . سومئر فاروق، اوغوزلار، آنکارا،1972،ص.20
[15] . لئویس جئفری، گؤستریلن اثری، ص.20
[16] . بهرنگی صمد، مجموعه مقالات، تبریز، شمس،1349، ص.69
[17] . گؤکیای ا.ش.، دده قورقود، استانبول، 1938، ص.12
[18] . آراسلی ح.، "کیتاب دده قورقود" حاققیندا، ص.5
[19] . طهماسیب م.ح.، بیر تاریخی حقیقتین ائپوسداکی ایزلری،«آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتینا دایر تدقیقلر»، 6-نجی کیتاب، باکی،1981،ص.3
[20] . عزیزوف ائلبروس، " کیتاب دده قورقود" و تاریخی دیالئکتولوگیانین بعضی مسأله لری. باکی دؤولت اونیوئرسیتئتینین علمی اثرلری، دیل و ادبیات سئریاسی، 1976، ن.4، ص.47
[21] . حاجییئف ت.،أدبیاتیمیزین قهرمانلیق دئبوتو،باکی دولت اونیوئرسیتئتین علمی اثرلری، دیل و ادبیات سئریاسی، 1976،ن.4،ص.3
[22] . جمشیدوف شامیل، «کیتاب دده قورقود»-ون درسدن ألیازماسینین دوروست متنینین برپا و ترتیب پرنسیپلری ، -ألیازمالار خزینه سینده، جیلد 5، باکی ،1983، ص. 49
[23] . باخ: حاجییئف،توفیق ، رفاهی علمداری فیروز.،«دده قورقود»-ون سون صحیفه سی حاققیندا، «ادبیات و اینجه صنعت"  قزئتی 14 ،آپرئل 1986، نومره 14، ص.6